Çin iqtisadi performansı böyük gözləntilərin üstündən xətt çəkir – REAL TƏHLİL

 Çin iqtisadi performansı böyük gözləntilərin üstündən xətt çəkir –  REAL TƏHLİL
4204     21:23     08 08 2022    
Maliyyə qaydaları bütün investisiya firmalarını müştərilərinə xəbərdarlıq etməyə məcbur edir: “Keçmiş performans gələcək nəticələrin göstəricisi deyil”. Bu ədalətlidir. Zamanla işlər dəyişir. Məhz belə bir xəbərdarlıq Çin müzakirələrinin bütün aspektlərini müşayiət etməlidir, xüsusən də iqtisadiyyatını...

Amerikanın Çinlə bağlı narahatlığının böyük bir hissəsi onun keçmiş heyrətamiz iqtisadi artımından qaynaqlanır. Müşahidəçilər qorxurlar ki, bu keçmiş qazanclar iqtisadiyyata üstün yanaşmanı əks etdirə bilər, Çinin məqsədyönlü, mərkəzləşdirilmiş sistemi Amerikanın xaotik görünən demokratik və bazara əsaslanan sistemindən daha effektivdir. Sonra belə nəticəyə gəlirlər ki, Çin Amerikanı qabaqlamaqda davam edəcək və maddi sərvətini üstələyəcək. Bundan, onlar Çin hegemonluğunun və hərbi üstünlüyünün gələcəyini görə bilərlər. Fakt budur ki, bu nəticələrin arxasında duran iqtisadi ekstrapolyasiya yersiz və yanıldıcıdır. Çin iqtisadiyyatı keçmiş performansından kəskin şəkildə yavaşlamağa hazırlaşır, hətta bu ölkənin iqtisadi təşkilata yuxarıdan aşağıya avtoritar yanaşması böyük iqtisadi problemlər yaradacaq. O bəlalar artıq başlayır. Çin lideri Si Cinpinin iqtisadiyyatda baş verənlərdən xəbərsiz görünməsi Çin perspektivlərinə kömək etmir.

Çinin keçmiş uğurları, şübhəsiz ki, təsir edicidir. 1970-ci illərin sonlarında, Den Siaopinq Mao Zedonqun komanda iqtisadiyyatından ayıraraq Çini dünyaya açdığı zaman, 2010-cu ilə qədər, Pekinin iqtisadiyyatı real olaraq ildə təxminən 10 faiz artdı. Birləşmiş Ştatlar bu müddət ərzində ildə cəmi 2,8 faiz real artım gördü. Çinin böyümə sürəti 2010-cu ildən sonra yavaşladı, lakin “Covid-19”un təsirlərini nəzərə alsaq belə, yenə bütün digər iqtisadiyyatları geridə qoydu. Cəmi bir neçə onillikdə Çin, ümumi daxili məhsulu (ÜDM) Amerikanın demək olar ki, 3 faizindən və bu gün ABŞ ÜDM-nin 70 faizindən çox olan və bəzi tədbirlərlə dünyanın ən geridə qalmış iqtisadiyyatlarından birindən yüksəldi. Çin indi dünyanın əsas istehsalçısıdır və bəzi standartlara görə artıq dünyanın ən böyük ticarət ölkəsidir.

Bu artım rekordunu ekstrapolyasiya etmək və bunu Çinin iqtisadi təşkilata yanaşmasında hər hansı bir üstünlüklə əlaqələndirmək nə qədər cazibədar olsa da, səhvdir. Çinin keçmiş qazancları onun sisteminin məhsulu və ya Pekinin bəzən nəzərdə tutduğu kimi hansısa əsas taleyi deyil, Çinin inkişaf mərhələsinin məhsuludur. 1970-ci illərdə, artım başlayanda, onun hələ də mərkəzləşdirilmiş sistemi yumşaq dəyişikliklərdən keçdi. Pekin planlaşdırıcılarının etməli olduğu yeganə şey rəhbərlik üçün ABŞ və digər inkişaf etmiş iqtisadiyyatlara baxmaq idi. Gələcək onların gözləri qarşısında idi. Ölkənin intellektual, əmək və təbii sərvətlərinin nisbətən dar bir fəaliyyət dairəsinə yönəldilməsi yaxşı nəticə verdi. Yollar, limanlar və dəmir yolu əlaqələri layiqli mənzillərin və etibarlı kommunal xidmətlərin tikintisi kimi aydın addımlar atıldı.

Lakin Çin iqtisadiyyatı irəlilədikcə və az qala tam inkişaf etmiş iqtisadiyyatları geridə qoyduqca, planlaşdırıcılar öz modellərini itirdilər. İndi, inkişafda ön planda olan hər hansı bir iqtisadiyyat kimi, Çinin gələcək ehtiyaclarını təxmin etməlidirlər. Belə ki, Çin kimi mərkəzləşdirilmiş planlı iqtisadiyyat üçün böyük təhlükə mövcuddur. Təəccüblü deyil ki, ölkənin planları getdikcə alt-üst olur. Problemin bir hissəsi planlaşdırıcıların uyğunlaşmaqda çətinlik çəkmələridir. Xidmətlərin böyüməsini və digər daha təkmil fəaliyyətləri əhatə etmək əvəzinə, onlar tez-tez bir vaxtlar belə gözəl dividendlər ödəmiş, lakin artıq o qədər də təcili olmayan ilkin inkişaf layihələrinin növlərini ikiqat azaldıblar. Yanlış idarə olunan mərkəzi istiqamət Çin yollarını, körpüləri və yüksək sürətli dəmir yolu əlaqələrini heç bir yerə çatdırmadı.

Yanlış idarə olunan layihələrin artan siyahısı resursları boşa çıxardı. O, həm də borc mirası qoyub. Nəhəng əmlak develioperi “Evergrande”nin uğursuzluğu dramatik nümunədir. Bir çox media şirkət rəhbərliyini günahlandırdı, lakin günahın əsas hissəsi hökumətin yaşayış binalarına davamlı və yersiz diqqəti ilə bağlıdır, digər əmlak şirkətlərinin xidmət göstərə bilmədiklərini gördükcə bu, daha aydın göründü.

Məhz bu modelsiz inkişaf mərhələsində bazar əsaslı sistem öz üstünlüklərini göstərir. Mərkəzdən idarə olunan sistemlərdən fərqli olaraq, bazarlar ayrı-ayrı qərar qəbul edənlərin böyük müxtəlifliyinə güvənir. Qərar qəbul edənlər gələcək üçün müstəqil səylər göstərdiyinə görə, iqtisadiyyat öz resurslarını müxtəlif planlara effektiv şəkildə paylayır, ancaq bu planların çoxu uğursuz olur. Lakin Çin kimi mərkəzi planlaşdırmaya xas olan ehtiyatların mərkəzləşdirilmiş şəkildə toplanması prosesi olmadığı üçün probelmlər daha kiçik miqyasda baş verir. Həqiqətən də, bazara əsaslanan sistemdə irimiqyaslı uğursuzluqlar yalnız bəzi mərkəzi orqanlar bazar iştirakçılarını bir istiqamətə yönəltdikdə baş verir, məsələn, hökumət 2008-09-cu illərin maliyyə böhranı nəticəsində daha az kreditlər üçün ipoteka kreditləşməsini tələb edir. Gələcək çağırışların öhdəsindən gəlməkdə daha vacib olan bazar sisteminin böyük səy müxtəlifliyinin bu müstəqil layihələrdən birinin və ya bir neçəsinin həqiqətən də gələcək ehtiyacları qarşılamaq, onu hazırlayanlar və ümumi iqtisadiyyat üçün böyük nəticələr əldə etmək şansını necə artırmasıdır. Təbii ki, əgər əsas planlaşdırıcılar gələcək ehtiyacı qarşılaya bilsələr, onların uğurları böyük ola bilər, lakin onların diqqət mərkəzində olan səyləri bunun daha az ehtimalını yaradır.

Çinin planlaşdırma ilə bağlı uğursuzluqları böyük borc yığılmasında aşkara çıxdı. Düzdür, Pekin mərkəzi hökumətin borc yükünü artırmadı, onun borcları Vaşinqtondan daha azdır, lakin layihələri maliyyələşdirən bu borc deyil. Bu yük özəl firmaların, dövlət müəssisələrinin (DMM) və əyalət hökumətlərinin üzərinə düşür və müvafiq borc dövlət və özəl borcun cəmini ölçür. 2020-ci ilə qədər olan on il ərzində Çində bu mürəkkəb borc ölçüsü ildə 23 faiz artıb ki, bu da ildə təqribən 8 faiz böyüyən nominal iqtisadiyyatdan çox daha sürətli olub. Fərq kobud şəkildə adekvat iqtisadi gəlir gətirə bilməyən layihələri ölçür. Eyni zamanda, ABŞ-da ekvivalent geniş borc ölçüsü ildə təxminən 5,6 faiz artdı. Nisbi yığılmış yük təsiredicidir. Hazırda Çinin ödənilməmiş borcu ÜDM-nin 250 faizinə yaxınlaşır. Birləşmiş Ştatlar üçün bu rəqəm ÜDM-in 180 faizindən daha azdır.

Bu arada, Si Cinpin Çinin güclənən iqtisadi çətinliklərinin kökündən tamamilə xəbərsiz görünür. Denq Maonun mərkəzləşdirilmiş yanaşmasındakı qüsuru görə bilsə də, Si mərkəzləşdirilmiş nəzarəti gücləndirməklə ona yenidən baxmağa qərarlı görünür. Daha da pisi, onun planlaşdırıcıları əvvəllər çox yaxşı işləyən, lakin indi daha şübhəli olan eyni növ infrastruktur layihələrini irəli sürməyə davam edirlər. Düzdür, planlaşdırma orqanı da daha təkmil fəaliyyətlərə diqqət yetirib. “Made in China 2025” planı, məsələn, elektrik nəqliyyat vasitələri, biotexnologiya, aerokosmik və süni zəkaya diqqət yetirsə də, Çinin açılışının ilk günlərindən istehsal fokusunu saxlayır və hələ də bu istiqamətdə inkaredilməz inkişaf tendensiyasına məhəl qoymur. Və hətta qabaqcıl istehsal risklər daşıyır. Xüsusilə texnologiyaya gəldikdə, yeni bir şeyin nə vaxt tamamilə köhnələcəyini söyləmək mümkün deyil. Əgər belə bir şey baş verərsə və qeydlər göstərir ki, Çinin mərkəzi planlaşdırıcıları uzun müddət ərzində əhəmiyyətli iqtisadi səylərin yanlış istiqamətə gedəcəyinə uyğunlaşmaqda çətinlik çəkəcəklər.

Sinin böyük şəxsi gücünə baxmayaraq, Çində bəziləri onun istiqaməti ilə bağlı narahatlıqlarını dilə gətiriblər. Keçən dekabrda keçirilən Mərkəzi İqtisadi İş Konfransı zamanı məhz belə şübhələrin işarələri ortaya çıxdı. Bu mühüm illik toplantı Pekində iqtisadi və maliyyə qərarlarının qəbul edilməsinə nə qədər təsir etməsi və daha müstəqil iqtisadi aktorların, özəl şirkətlərin və dövlət müəssisələrinin nə qədər fəaliyyət göstərməli olduğuna dair geniş müzakirələrə səbəb oldu. Konfransın direktivi bu fikir ayrılığına boyun əydi. 2021-ci il üçün 2020-ci ilin dekabr direktivi mərkəzləşdirilmiş nəzarəti təşviq edərək, kapitalın bölüşdürülməsinə “sifariş gətirmək” ehtiyacını qeyd etdi. Keçən dekabrın 2022-ci il üçün direktivi bu nöqtəni tamamilə tərk etdi. Hətta böyük dövlət media orqanlarında da fikir ayrılığı yaranıb. Mərkəzi Komitənin üzvü Qu Qinqşan “People's Daily” qəzetində bugünkü mərkəzləşdirmə meylləri ilə Denq Xiaopinq tərəfindən təqdim edilən iqtisadi açılış arasında əlverişsiz bir müqayisə apararaq, “modernləşməmiz və sosializmimiz məhv olacaq” qənaətinə gəldi. O, Sinin siyasətini qeyd etməsə də, onun məqsədi aydın idi. Eynilə, Şanxaydakı Partiya Məktəbinin aparıcı üzvü Hu Vei “Liberation Daily” qəzetində Denqin “uğurunu” “həddindən artıq mərkəzləşdirmə” ilə əlaqələndirdi.

Bu daxili mübahisənin Sinin üçüncü müddətə prezident olmaq və onun açıq şəkildə arzuladığı ömürlük prezident təyinatını təmin etmək səylərini əngəlləməsi mümkün görünmür. Uğursuzluğun qeydi daha aydın göründükcə əks düşüncə güc qazana bilər. Əgər Si çeviklik nümayiş etdirsə, Çin böyük miqdarda israfçılıqdan və bununla bağlı iqtisadi və maliyyə uğursuzluqlarından qaça bilər. Ancaq Çin belə bir keçidi vaxtında idarə etsə belə, onun nisbətən inkişaf etmiş vəziyyəti ölkənin keçmişdə olduğundan daha az təsirli şəkildə böyüməsini təmin edəcək. O, hətta ABŞ iqtisadiyyatını da geridə qoymaya bilər. Çin artımının keçmiş rekorduna əsaslanan qorxuların heç bir real qiymətləndirmədə yeri yoxdur.
Strategyvision.org

Teq: Çin   Müharibə  


Oxşar məqalələr
Son əlavə olunanlar