Kiber geosiyasət: Ukrayna müharibəsi kontekstində rəqəmsal güc mübarizəsi

Ənənəvi geosiyasi anlayışda güc mübarizəsi coğrafi sərhədlərlə müəyyən edilən çərçivədə dəyərləndirilirdi. Lakin XXI əsrin rəqəmsal transformasiyası ilə bu yanaşma köklü dəyişikliklərə məruz qalıb. Kiber geosiyasət anlayışı dövlətlərin və digər aktorların kiber məkanda həyata keçirdikləri strateji qarşılıqlı təsirləri, güc proyeksiyalarını və suverenlik axtarışlarını təhlil etməyə yönəlmiş analitik çərçivə təqdim edir. Bu anlayış fiziki coğrafiyanın hüdudlarını aşan rəqəmsal sahələrin geosiyasi dinamikalara təsirini anlamağa çalışmaqla yanaşı, kiber məkanın özünəməxsus güc balanslarını, münaqişə formalarını və diplomatiya alətlərini də nəzərdən keçirir.

Kiber geosiyasətin nəzəri əsaslarını anlamaq üçün əvvəlcə ənənəvi geosiyasi nəzəriyyələrin kiber məkana uyğunlaşdırılması prosesinə baxmaq lazımdır. Helford Makkinderin “Heartland nəzəriyyəsi”nin müasir şərhləri kiber məkanda kritik infrastrukturun nəzarət nöqtələrinin strateji əhəmiyyətini ön plana çıxarır. Makkinder Avrasiyanın “ürək bölgəsi”nə nəzarət edənlərin dünyaya hökm edə biləcəyini irəli sürdüyü kimi, bu gün internet magistral infrastrukturu, sualtı kabellər və kritik məlumat mərkəzlərinə nəzarət edən aktorlar qlobal rəqəmsal suverenlik qurmaq potensialına malikdir. Bu yanaşma kiber geosiyasətin təkcə hücum və müdafiə imkanları ilə məhdudlaşmadığını, eyni zamanda rəqəmsal infrastruktur üzərində nəzarət yolu ilə qlobal güc balansını formalaşdırmaq qabiliyyətini də ehtiva etdiyini göstərir.

Alfred Mexenin dəniz gücü nəzəriyyəsinin kiber məkandakı qarşılığı məlumat axınlarına nəzarət və rəqəmsal ticarət marşrutlarının idarə olunması kimi ortaya çıxır. Dəniz yollarına nəzarət edən dövlətlərin qlobal ticarətə və təhlükəsizliyə təsir etmək imkanları olduğu kimi, kiber məkanda məlumat axınlarını və rəqəmsal kommunikasiya kanallarını idarə edən aktorlar da oxşar strateji üstünlük əldə edir. Bu vəziyyət kiber geosiyasətin iqtisadi ölçülərini ön plana çıxarır və rəqəmsal iqtisadiyyatla təhlükəsizlik siyasətləri arasındakı sıx əlaqəni nümayiş etdirir.

Kiber geosiyasətin özünəməxsus xüsusiyyətləri ənənəvi geosiyasətdən mühüm fərqlərlə seçilir. Birincisi, kiber məkanın coğrafi baxımdan sərhədsiz olması klassik suverenlik anlayışlarını yenidən düşünməyə vadar edir. Bir kiber hücum fiziki sərhədləri aşaraq qlobal miqyasda təsir yarada bilər, hücumun mənbəyini müəyyən etmək və məsul aktoru dəqiq şəkildə tanımaq isə son dərəcə mürəkkəb prosesdir. Bu vəziyyət “atribusiya problemi” kimi tanınan fenomeni ortaya çıxarır və mövcud beynəlxalq hüquq mexanizmlərinin kiber məkanda tətbiqində ciddi çətinliklər yaradır.

İkincisi, kiber məkanın asimmetrik təbiəti kiçik aktorlara böyük güclərə qarşı təsirli əməliyyatlar aparmaq imkanı verir. Ənənəvi hərbi imkanlardan fərqli olaraq, kiber hücum qabiliyyətləri nisbətən aşağı xərclərlə əldə edilə bilir və qeyri-dövlət aktorları da bu sahədə mühüm rol oynaya bilir. Bu isə kiber geosiyasətdə güc bölgüsünün daha çoxqütblü və nisbətən demokratik xarakter almasına səbəb olur.

Üçüncüsü, kiber məkanda sürət amili ənənəvi diplomatik proseslərin zaman çərçivələrini köklü şəkildə dəyişir. Kiber hücumlar saniyələr ərzində həyata keçirilə bildiyi halda, cavab tədbirləri də eyni sürətlə təşkil olunmalıdır. Bu isə böhran idarəetmə mexanizmlərinin yenidən formalaşdırılmasını və avtomatlaşdırılmış müdafiə sistemlərinin tətbiqini zəruri edir.

Ukrayna müharibəsi: kiber geosiyasətin canlı laboratoriyası

2022-ci ildə Rusiyanın Ukraynaya qarşı hərbi müdaxiləyə başlaması ilə kiber məkan bu münaqişənin ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Bu müharibə kiber geosiyasətin nəzəri anlayışlarının praktikada necə tətbiq olunduğunu müşahidə etmək üçün unikal nümunə təqdim edir. Münaqişənin kiber ölçüsü ənənəvi kinetik əməliyyatlarla paralel şəkildə aparılan genişmiqyaslı rəqəmsal kampaniyaları əhatə edir və kiber məkanın müasir müharibələrdəki həlledici rolunu aydın şəkildə ortaya qoyur.

Müharibənin kiber mərhələsi rəsmi hərbi əməliyyatlardan aylar əvvəl Rusiyanın Ukraynanın kritik infrastrukturuna qarşı həyata keçirdiyi kiber əməliyyatlarla başlayıb. 2015 və 2016-cı illərdə Ukraynanın elektrik şəbəkəsinə yönəlmiş hücumlar Rusiyanın kiber imkanlardan strateji alət kimi istifadə etməkdə qərarlı olduğunu nümayiş etdirib. Bu ilkin əməliyyatlar kiber hücumların fiziki infrastruktura təsirini sınaqdan keçirmək və hədəf ölkənin müdafiə potensialını qiymətləndirmək məqsədi daşıyıb.

2022-ci ildə hərbi müdaxilədən dərhal əvvəl və müdaxilə zamanı kiber əməliyyatların intensivliyi daha da artıb. Ukraynanın dövlət qurumları, maliyyə sistemləri, telekommunikasiya infrastrukturu və media təşkilatları sistemli kiber hücumlara məruz qalıb. Bu hücumlara xidmətin göstərilməsindən imtina hücumları, zərərli proqram kampaniyaları və məlumatların silinməsi əməliyyatları daxil olub. Xüsusilə “HermeticWiper” və “WhisperGate” adlı zərərli proqramlar Ukraynanın kritik sistemlərini hədəfə alaraq əməliyyat qabiliyyətini zəiflətməyə yönəlib.

Bununla belə, Ukraynanın kiber müdafiə potensialı gözləntilərin əksinə olaraq kifayət qədər dayanıqlı nəticə göstərib. Bu vəziyyət ölkənin 2014-cü ildə Krımın ilhaqı və Donbasdakı münaqişədən sonra kiber təhlükəsizlik infrastrukturunu əhəmiyyətli dərəcədə gücləndirməsi ilə izah olunur. Ukraynanın Dövlət Xüsusi Rabitə və İnformasiya Mühafizəsi Xidməti xarici mütəxəssislərlə əməkdaşlıq edərək kiber müdafiə imkanlarını inkişaf etdirib və çoxsaylı ehtiyat sistemləri qurub.

Müharibənin sonrakı mərhələlərində kiber qarşıdurma yalnız iki ölkə ilə məhdudlaşmayıb və qlobal xarakter alıb. Qərb ölkələri və kiber təhlükəsizlik şirkətləri Ukraynaya texniki dəstək verərkən, Rusiyaya yaxın haker qrupları da aktiv şəkildə prosesə qoşulub. “Anonymous” kimi beynəlxalq haker kollektivləri Ukraynanın tərəfində yer alıb, “Killnet” və “Conti” kimi Rusiya ilə əlaqəli qruplar isə əks-əməliyyatlar həyata keçirib.

Bu dinamika kiber məkanın qeyri-dövlət aktorlarının da effektiv şəkildə iştirak edə bildiyi bir müharibə sahəsi olduğunu göstərir. Ənənəvi müharibələrdə mülki iştirak adətən məhdud və nəzarət altında olduğu halda, kiber məkanda mülki hakerlər, şirkətlər və qeyri-hökumət təşkilatları birbaşa münaqişəyə cəlb oluna bilir. Bu isə kiber geosiyasətdə suverenlik anlayışının necə yenidən formalaşdırılmalı olduğu sualını gündəmə gətirir.

Müharibənin informasiya ölçüsü də kiber geosiyasətin əsas komponentlərindən biridir. Sosial media platformaları, xəbər saytları və rəqəmsal kommunikasiya kanalları həm təbliğat, həm də dezinformasiya məqsədilə intensiv şəkildə istifadə edilib. Rusiyanın beynəlxalq ictimai rəyə təsir göstərmək üçün apardığı dezinformasiya kampaniyaları kiber məkanın qavrayışların idarə olunmasında strateji əhəmiyyətini ortaya qoyub. Eyni zamanda, Ukraynanın sosial mediadan diplomatik dəstək qazanmaq və beynəlxalq yardımı səfərbər etmək üçün istifadə etməsi rəqəmsal diplomatiyanın kiber geosiyasətdəki rolunu nümayiş etdirib.

Kiber suverenlik və güc proyeksiyası

Ukrayna nümunəsi kontekstində kiber suverenlik anlayışı ənənəvi Vestfaliya suverenlik modelinin rəqəmsal məkanda keçirdiyi mürəkkəb transformasiyaları aydın şəkildə göstərir. Klassik suverenlik nəzəriyyəsində dövlətlərin öz əraziləri üzərində tam səlahiyyətə malik olduğu qəbul edilsə də, kiber məkanın sərhədsiz təbiəti bu anlayışı köklü şəkildə yenidən qiymətləndirməyə vadar edir. Rusiyanın Ukraynanın rəqəmsal infrastrukturuna qarşı həyata keçirdiyi hücumlar fiziki sərhədləri aşaraq hədəf ölkənin suverenlik sahəsinə müdaxilənin mümkün olduğunu nümayiş etdirir.

Bu şəraitdə kiber suverenlik təkcə öz rəqəmsal sərhədlərini qoruma qabiliyyəti kimi deyil, eyni zamanda kiber məkanda aktiv güc proyeksiyası həyata keçirmək bacarığı kimi də dəyərləndirilir. Rusiyanın kiber əməliyyatları bu ölkənin kiber məkanı strateji güc aləti kimi istifadə etmək yanaşmasını əks etdirir. Eyni zamanda, Ukraynanın müdafiə potensialı və beynəlxalq dəstək şəbəkəsini səfərbər etmək bacarığı kiber suverenliyin müdafiə aspektini ortaya qoyur.

Kiber məkanda güc proyeksiyasının özünəməxsus dinamikaları ənənəvi hərbi gücdən istifadə formasından fərqli xüsusiyyətlər nümayiş etdirir. İlk növbədə, kiber hücumların “boz zona” xarakteri tam müharibə və sülh vəziyyəti arasında qeyri-müəyyən bir sahə yaradır. Rusiyanın uzun illərdir Ukraynaya qarşı həyata keçirdiyi kiber əməliyyatlar rəsmi müharibə elan edilmədən davam etdirilən aşağı intensivlikli münaqişə nümunəsi təqdim edir. Bu vəziyyət kiber məkanda güc proyeksiyasının davamlı və mərhələli xarakter daşıdığını göstərir.

İkinci olaraq, kiber güc proyeksiyasında “inkar ediləbilənlik” amili mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Hücumların mənbəyini dəqiq müəyyənləşdirməyin texniki çətinliyi hücumçu dövlətlərə məsuliyyəti inkar etmək imkanı yaradır. Bu isə kiber məkanda gücdən istifadənin siyasi xərclərini azaldır, eyni zamanda çəkindirmə mexanizmlərinin effektivliyini zəiflədir.

Ukrayna nümunəsində Rusiyanın kiber əməliyyatlarının çoxtəbəqəli xarakteri xüsusi diqqət çəkir. Kritik infrastruktura hücumlar, məlumatların silinməsi əməliyyatları, dezinformasiya kampaniyaları və sosial mühəndislik hücumları paralel şəkildə tətbiq edilərək kompleks kiber strategiya formalaşdırılır. Bu yanaşma kiber güc proyeksiyasının təkcə texniki hücumlarla məhdudlaşmadığını, eyni zamanda psixoloji, sosial və iqtisadi ölçüləri də əhatə etdiyini göstərir.

Kiber suverenliyin müdafiə ölçüsü isə Ukraynanın dayanıqlılıq potensialında özünü göstərir. Ölkənin kritik sistemlərini paylanmış arxitekturalar vasitəsilə qoruma strategiyası, bulud texnologiyalarından istifadə yanaşması və beynəlxalq texniki dəstəyi inteqrasiya etmə bacarığı kiber müdafiənin çoxtəbəqəli mahiyyətini üzə çıxarır. Bu vəziyyət kiber suverenliyin yalnız milli imkanlarla məhdudlaşmadığını, beynəlxalq əməkdaşlıq və texnoloji inteqrasiyanı da tələb etdiyini göstərir.

Texnoloji asılılıq və kritik infrastruktur

Müasir cəmiyyətlərin texnoloji infrastrukturdan yüksək dərəcədə asılılığı kiber geosiyasətin ən kritik ölçülərindən birini təşkil edir. Ukrayna müharibəsində bu asılılığın təhlükəsizlik boşluqlarını hədəf alan sistemli hücumlar rəqəmsal infrastrukturun nə dərəcədə kövrək olduğunu aydın şəkildə nümayiş etdirir. Rusiyanın elektrik şəbəkələrinə, telekommunikasiya şəbəkələrinə, maliyyə sistemlərinə və nəqliyyat infrastrukturuna yönəlmiş hücumları texnoloji asılılığın kiber məkanda strateji hədəfə çevrildiyini ortaya qoyur.

Kritik infrastruktura hücumlar kiber geosiyasətin asimmetrik mahiyyətini ən açıq formada göstərir. Nisbətən aşağı xərcli kiber əməliyyatlar vasitəsilə milyardlarla dəyərində fiziki infrastrukturun funksionallığı pozula və ictimai həyat ciddi şəkildə təsirlənə bilər. Ukraynanın elektrik şəbəkəsinə qarşı hücumlar mülki əhalinin əsas ehtiyaclarını ödəyə bilməməsi və iqtisadi fəaliyyətin dayanması kimi nəticələrə səbəb olub. Bu da kiber hücumların təkcə hərbi hədəfləri deyil, eyni zamanda mülki cəmiyyəti birbaşa təsir altına alma potensialına malik olduğunu göstərir.

Texnoloji asılılığın geosiyasi ölçüsü qlobal təchizat zəncirlərinin təhlükəsizlik boşluqlarında da özünü göstərir. Müasir kritik infrastrukturlar çoxsaylı beynəlxalq təchizatçılardan əldə olunan komponentləri ehtiva edir və bu vəziyyət təhlükəsizlik zəncirində potensial zəifliklər yaradır. Avadanlıq və proqram təminatı səviyyəsində yerləşdirilmiş təhdidlər, uzaqdan giriş mexanizmləri və yeniləmələr vasitəsilə sızma riskləri kritik infrastrukturun mühafizəsini daha da mürəkkəbləşdirir.

Ukrayna nümunəsində ölkənin telekommunikasiya infrastrukturunun şaxələndirilməsi və ehtiyat sistemlərinin gücləndirilməsi texnoloji asılılığın risklərini azaltmağa yönəlmiş strategiyaları nümayiş etdirir. “Starlink” peyk internet şəbəkəsinin istifadəyə verilməsi ənənəvi internet infrastrukturuna alternativ yaradaraq kiber dayanıqlılığı artırıb. Bu vəziyyət kritik infrastrukturun şaxələndirilməsinin kiber təhlükəsizlik baxımından strateji əhəmiyyətini vurğulayır.

Nəticə və gələcək perspektivlər

Ukrayna müharibəsinin kiber ölçüsü üzərindən aparılan bu təhlil kiber geosiyasətin nəzəri anlayışlarının praktikadakı mürəkkəbliyini və çoxtərəfli xarakterini aydın şəkildə ortaya qoyur. Ənənəvi geosiyasi nəzəriyyələrin kiber məkana uyğunlaşdırılması prosesinin davam etdiyi və bu proses çərçivəsində yeni anlayış çərçivələrinə ehtiyac duyulduğu görünür. Kiber məkanın özünəməxsus dinamikaları, coğrafi sərhədləri aşan təsir sahələri, asimmetrik güc bölgüləri və sürət amili klassik təhlükəsizlik və diplomatiya yanaşmalarının yenidən nəzərdən keçirilməsini zəruri edir.

Kiber geosiyasətin gələcək meyilləri dəyərləndirilərkən süni zəka və maşın öyrənməsi texnologiyalarının kiber əməliyyatlarda artan rolunun bu sahədəki dinamikaları köklü şəkildə dəyişdirəcəyi proqnozlaşdırılır. Avtonom kiber hücum sistemləri insan müdaxiləsi olmadan hədəfləri müəyyənləşdirmək və hücum həyata keçirmək imkanına malik olmağa başlayır. Bu isə kiber münaqişələrdə sürət amilinin daha da ön plana çıxmasına və böhran idarəetmə mexanizmlərinin yenidən dizayn edilməsinə səbəb olacaq.

Kvant hesablama texnologiyalarının yetkinləşməsi mövcud şifrələmə sistemlərinin zəif cəhətlərini üzə çıxararaq kiber təhlükəsizlik paradiqmalarını dəyişdirəcək. Post-kvant kriptoqrafiyaya keçid prosesi dövlətlər və institutlar arasında yeni güc balansları formalaşdıracaq və kiber üstünlük anlayışını yenidən müəyyən edəcək. Bu texnoloji transformasiya kiber geosiyasətdə yeni ittifaqların və rəqabət sahələrinin yaranmasına yol açacaq.

Əşyaların İnterneti ekosisteminin genişlənməsi və 5G texnologiyasının yayılması hücum səthini kəskin şəkildə artırmaqla yanaşı, yeni müdafiə çətinliklərini də gündəmə gətirir. Ağıllı şəhər infrastrukturları, avtonom nəqliyyat vasitələri və sənaye idarəetmə sistemlərinin kiber hücumlara qarşı qorunması kritik infrastruktur təhlükəsizliyinin əhatə dairəsini genişləndirir.

Ukrayna nümunəsində müşahidə olunan özəl sektorun və vətəndaş cəmiyyətinin kiber münaqişələrdə fəal rolu gələcəkdə daha da artacaq kimi görünür. Bu vəziyyət kiber məkanda suverenlik anlayışlarının yenidən müəyyənləşdirilməsini və çoxşaxəli idarəetmə modellərinin formalaşdırılmasını tələb edir. Kiber təhlükəsizlik şirkətlərinin, texnologiya nəhənglərinin və haker icmalarının kiber geosiyasətdəki rollarının rəsmi şəkildə tənzimlənməsi mühüm siyasət sahəsinə çevriləcək.

Kiber çəkindirmə strategiyalarının hazırlanması kiber geosiyasətin ən kritik istiqamətlərindən biri olaraq qalacaq. Ənənəvi nüvə çəkindirmə nəzəriyyələrinin kiber məkana uyğunlaşdırılması prosesində yaranan çətinliklər yeni çəkindirmə paradiqmalarının formalaşdırılmasını zəruri edir. Kiber hücumlara proporsional cavab verilməsi, effektiv cəzalandırma mexanizmlərinin yaradılması və etibarlı çəkindirici mesajların ötürülməsi kiber strategiyanın əsas komponentlərinə çevriləcək.

Nəticə etibarilə, kiber geosiyasət anlayışı rəqəmsal dövrün təhlükəsizlik və diplomatiya dinamikalarını anlamaq üçün əvəzolunmaz analitik çərçivə təqdim edir. Ukrayna müharibəsinin kiber ölçüsü bu anlayışın nəzəri dərinliyini və praktik əhəmiyyətini nümayiş etdirir, eyni zamanda gələcək münaqişə və əməkdaşlıq formalarının formalaşmasında kiber məkanın mərkəzi rolunu ortaya qoyur. Bu sahədə tədqiqatların və siyasət formalaşdırılması fəaliyyətlərinin davam etdirilməsi qlobal təhlükəsizlik və sabitlik baxımından həlledici əhəmiyyət daşıyır.