Müharibələrin kölgəsində transatlantik nizam: 2026-ya keçid necə oxunmalıdır? (STRATEJİ ANALİZ)

“2026-cı ilə daxil olarkən yenidən düşünə bilən, xəyal qura bilən və dəqiq, uzaqgörən proqnozların işığında dəyişiklik istiqamətində addım atanlar gələcəyin dünyasında liderlik vəzifəsini öz üzərinə götürəcəklər. Beynəlxalq hüququn, ənənəvi diplomatiyanın və “Pax Americana” nizamının çökməyə başladığı, nüvə silahlarının yenidən gündəmə gətirildiyi qlobal qarşıdurma və genişlənmə yönümlü zorakılıq metaforu ilə üz-üzəyik. Yaşlı planetimizi və insan sivilizasiyasını təhdid edən bu xaos və qeyri-müəyyənlik mühitində sülhə silah qaldıran təcavüzkarların çəkindirilməsində BMT, Avropa İttifaqı və NATO-nun aciz qalması narahatlıq doğurur. İnsanlıq tarixinin yeni bir hesablaşmaya doğru irəlilədiyi bu kritik dövrdə suveren dövlətlərin azad və rəqabət qabiliyyətli qala bilməsinin sirri bu tarixi dönüş nöqtəsini düzgün oxumaq, yeni nəsil texnologiyalar hazırlamaq və daha güclü milli müdafiə ekosistemləri formalaşdırmaqdan keçir”.

XÜLASƏ

Qaydalara əsaslanan dünya nizamı geri çəkilir və zorakılıq artır, bu da ölkələri münasibətlərə yenidən baxmağa məcbur edir. Yenidən bölünən bir dünyada, keçmiş müttəfiqlərin İkinci Dünya Müharibəsinin bitməsinin 80-ci ildönümünü ayrı-ayrılıqda qeyd etdikləri bir həftədə, üçüncü dünya müharibəsinə doğru qaçılmaz bir gediş hissi getdikcə yaxınlaşır. “Pax Americana”nın çökməsi, qarşıdurmaların bir-birinə bağlanması, dövlətlərin nəzarətsiz şəkildə zor tətbiq etməyə yenidən həvəs göstərməsi və qaydalara əsaslanan nizamın institutlarının biganəliyi bu həftə aydın şəkildə üzə çıxdı. Kəşmirdən Xan-Yunisə, Hudeydəyə Port-Sudana və Kurska qədər eşidilən yeganə səs partlayışlardır və alınan tək dərs budur ki, köhnə qaydalar artıq keçərli deyil.

Qlobal tədarük zəncirləri geosiyasi qarşıdurmalar, ticarət müharibələri, təbii fəlakətlər və tətil dalğalarından qaynaqlanan şokların “mükəmməl fırtınası” ilə üzləşib. 2025-ci il başa çatarkən Yaxın Şərqdə yüksələn İsrailin Qəzza-İran müharibələri, Suriyada Əsəd rejiminin süqutu, Avropada Rusiya-Ukrayna raket müharibələri, Pakistan-Hindistan hava döyüşləri, Sakit okeanda Tayvan böhranına Yaponiyanın qoşulması, Karibdə ABŞ-nin Venesuelaya meydan oxuması Avropa İttifaqı və Yaponiyanın Çin təhlükəsinə qarşı müdafiə xərclərini artırmasına səbəb olub.

1991-ci il dekabrın 8-də Rusiya, Ukrayna və Belarus liderləri Boris Yeltsin, Leonid Kravçuk və Stanislav Şuşkeviç Belarusdakı Viskuli hökumət iqamətgahında bir araya gələrək SSRİ-ni rəsmi şəkildə dağıtmışdılar. Dünya çoxqütblü dövrə uyğunlaşmağa çalışdıqca, dəyişkənliyin bütün sahələrdə güclənəcəyi gözlənilir.

Soyuq Müharibədən fərqli olaraq, 2025-ci il çoxqütblü güc balansının dərinləşdiyi, kəskin geosiyasi gərginliklərin, beynəlxalq qarşıdurmaların, hakimiyyət əleyhdarı etirazların və müxalif meyllərin gücləndiyi kritik bir il kimi siyasi tarixdə yer aldı. Bu il həm də köhnə siyasi nizamın sona çatdığı dövr oldu. Formalaşmaqda olan müasir çoxqütblü dünya Avropa İttifaqı ölkələrini, NATO-nu, Çin, Rusiya, Hindistan, Türkiyə, Braziliya, Avstraliya və Yaponiyanı əhatə edir.

GİRİŞ

Müzakirə son dərəcə vacibdir! Transatlantik ittifaq sürətlə dəyişir. Trampın ikinci prezidentlik dövrünün və Avropada sağ populist partiyaların yüksəlişinin revizionist transatlantikçiliyin yeni bir dövrünü başlada biləcəyi iddia edilir. Trampın Avropa İttifaqı və NATO-ya qarşı narazılıqları yaxşı sənədləşdirilib. Avropada bir çox siyasi qrup NATO-ya şübhə ilə yanaşır və Rusiya tələblərinə açıqdır. Bu yanaşmaların istənilən biri NATO-nun Ukraynanı müdafiə etmək və təhlükəsizliyə təminat vermək qabiliyyətini şübhə altına qoymaqla kifayətlənmir, həm də Ağ Evin NATO üzvləri üçün ittifaq həmrəyliyinə bağlılığını sual altına alır.

Avropanın təhlükəsizlik mühiti pisləşdiyinə, ABŞ-nin təkqütblü mövqeyi zəiflədiyinə görə, NATO dəyişməli olacaq. Avropanın Rusiyanı geridə qoyacaq resurslara sahib olduğu və öz ərazisini müdafiə etməkdə ABŞ-dən daha böyük marağı olduğu üçün özünü müdafiə etmək məsuliyyətini üzərinə götürməsi tələb olunur. Avropa ölkələri gələcək on il ərzində Avropadakı ABŞ hərbi personalının və infrastrukturunun böyük hissəsini əvəz etməyi planlaşdıra bilərlər.

Transatlantik münasibətlərin gələcəyini müəyyən edən struktur dəyişiklikləri, ABŞ-nin Ukrayna müharibəsini bitirmək cəhdləri zamanı Trampın 2025-ci il fevralın 28-də Oval kabinetdə Ukrayna prezidenti Volodimir Zelenskiyə hörmətsiz davranması, Avropanı prosesdən kənarda saxlaması, diplomatik normalara məhəl qoymaması, Danimarka və Kanada kimi müttəfiqlərə təzyiqləri, eləcə də yekun danışıqlarda Avropanın maraqlarını nəzərə almaması ABŞ üçün ciddi etibar itkisinə səbəb oldu. Bu isə ABŞ-Avropa münasibətlərinin əsası olan qarşılıqlı etimadı, rasional əməkdaşlıq gözləntilərini və təhlükəsizlik, iqtisadiyyat, siyasət sahələrində konstruktiv iş birliyi öhdəliklərini zədələdi. Rusiyanın böyük bir Avropa ölkəsini işğal etməsi ABŞ üçün böyük zərər demək olardı və buna görə də Avropanın belə bir hücumu önləməyə yönəlmiş səylərini dəstəkləmək Vaşinqtonun açıq marağındadır.

Bir dünya nizamından digərinə keçid bütün sürətilə davam edir, lakin bu yeni nizamın necə formalaşacağı hələ də qeyri-müəyyəndir. Süni zəkanın yüksəlişi, Çinin güclənməsi və ABŞ-nin nisbi zəifləməsi həm çətinliklər, həm də imkanlar yaradır.

Bu gün ticarət müharibələrinin əsas silahı gömrük tariflərindən logistik daralmalara keçərək hökumətlər və istehsalçılar üçün yeni çətinliklər formalaşdırır. 2026-cı il dünyası ABŞ prezidenti Donald Trampın qlobal iqtisadi və geosiyasi nizamı yenidən formalaşdırmaq cəhdləri və Vaşinqtonun müttəfiqlərinin, rəqiblərinin və düşmənlərinin bu riskləri azaltmaq və ya yeni imkanlardan yararlanmaq səyləri ilə müəyyən olunacaq. Xüsusilə Avropa təhlükəsizliyi Rusiya-Ukrayna müharibəsinin hüdudlarından kənarda əsas mövzu olacaq, Yaxın Şərq isə Qəzza müharibəsindən sonrakı dövrə saysız-hesabsız cavabsız suallarla daxil olacaq.

Açıq desək, yüksələn Çin gücü qarşısında ABŞ liderliyindəki beynəlxalq nizam sona çata bilər. Əgər belədirsə, yaranmaqda olan yeni dünya nizamının, yaxud nizamsızlığının nə qədər qeyri-sabit, dalğalı və təhlükəli olduğunu çox tezliklə görə bilərik. Mövcud dəyişikliklər yeni dünya nizamına gətirib çıxaracaqmı və əgər çıxaracaqsa, o, necə görünəcək və nə dərəcədə təhlükəli olacaq?

Hazırda ən güclü dövlətlərin (ABŞ, Çin və bəlkə də Avropa İttifaqı) və Rusiya, Hindistan, Braziliya, Türkiyə kimi yüksələn oyunçuların daha sabit bir nizam yaranana qədər dəyişkən ittifaqlar qurduğu axıcı bir dövrdə yaşayırıq. Təhlükə nədir? Hər şey mümkündür. Üstün cəhəti nədir? Yenə hər şey mümkündür. Cavablar nə olursa-olsun, hamımız üçün nəticələri olacaq bir dönüş nöqtəsindəyik. Bu səbəbdən bu ilin qiymətləndirilməsinin əsas mövzusu “geosiyasi dəyişikliklərin qırılması” kimi qəbul edilə bilər. Sadə şəkildə desək, böyük və orta güclərin diplomatiyanı və qarşıdurmaları necə apardıqları baxımından tarixi bir mərhələdəyik.

Bundan başqa, kiberhücumlar daha mürəkkəbləşdikcə və casusluq rəqəmsal mühitə uyğunlaşdıqca, qarşıdurma sahələri arasındakı ənənəvi sərhədlər daha da qeyri-müəyyən olacaq və bu, sahələrarası təhlil və strategiya inkişafını zəruri edəcək. Fransa və Birləşmiş Krallıqda maliyyə çətinliklərinin davam etməsi ehtimalı böyükdür. Maneələrə baxmayaraq qlobal iqtisadi artım kifayət qədər dayanıqlıdır. Bu dayanıqlığın 2026-cı ildə də müəyyən risklərlə davam edəcəyi proqnozlaşdırılır.

2026-cı ildə dünya yeni iqtisadi uyğunlaşma dövrünə daxil olur. ABŞ administrasiyasının yaratdığı siyasi qeyri-müəyyənlik qlobal yenidənqurmaları sürətləndirir, ticarəti, artım səviyyələrini və investisiya axınlarını yenidən şəkilləndirir. ABŞ-Çin arasında kövrək ticarət sülhünün bitməsi, ABŞ siyasətində dəyişikliklər, yüksək borclanma xərcləri və davam edən geosiyasi gərginliklər ehtiyatlılığın davam etməsinə səbəb olur. 2026-cı ildə dünya ÜDM artımının 2,7 faiz olacağı gözlənilir.

Digər tərəfdən, prezident Trampın bütün dünyanı qarşısına alan “Gömrük Müharibələri”, qlobal iqtisadiyyatlardakı tədarük zənciri və davamlı liberal ticarəti Alyaska və Qəzzadakı kövrək atəşkəs razılaşması cəhdləri fonunda, hələ də qeyri-müəyyən olaraq qalır. 2026-cı il bu dəyişiklik və qarşıdurmaların nə qədərinin proqnozlaşdırılmayan şəkildə ortaya çıxacağını və getdikcə daha da kövrəkləşən geosiyasi arenaya daha çox turbulentlik gətirəcəyini göstərən bir dövr olacaq. Qlobal iqtisadiyyat 2025-ci ildə nəzərəçarpacaq dərəcədə dayanıqlıq nümayiş etdirsə də, ilin ən önəmli hadisələrindən biri olan ABŞ tariflərinin real təsiri hələ də qeyri-müəyyəndir. Bununla belə, Beynəlxalq Valyuta Fondu (BVF) 2025-ci il üçün qlobal artım proqnozunu 3,2 faizə yüksəldib, 2026 proqnozunu isə 3,1 faiz səviyyəsində saxlayıb. 2026-cı ildə qlobal iqtisadiyyat yeni dalğalanma və uyğunlaşma mərhələsindən keçəcək. ABŞ-dəki siyasi qeyri-müəyyənlik dünya üzrə ticarət dinamikalarını, inflyasiya gözləntilərini və investisiya axınlarını yenidən formalaşdırır. Gömrük vergiləri ilə bağlı gərginliklər müvəqqəti olaraq yumşalmış olsa da, yüksək borclanma xərcləri, dəyişən maliyyə siyasətləri və artan geosiyasi risklər artım gözləntilərinə mənfi təsir etdiyindən, qarşıdakı yol qeyri-müəyyən olaraq qalır.

ABŞ Xarici Siyasətində Qeyri-müəyyənliklər və Tramp Balansı

Prezident Donald Trampın ABŞ prezidentliyinə qeyri-adi dönüşü müəyyən narahatlıqlar yaratsa da, amerikalı seçicilərin ümidlərini yenidən alovlandıraraq, ABŞ-nin “Simurq quşu” kimi dirilməsi üçün öz istəklərini gücləndirib, ABŞ vətəndaşlarının maraqlarını nəhayət ən üstün yerə qoymaq meylini artırıb. Əslində, Trampın xarici siyasətinin ideoloji əsası 2016-cı il kampaniyasına və birinci prezidentlik dövrünə qədər uzanır. “America First” sadəcə bir şüar deyildi, bu, nəsillər boyu ABŞ strategiyasını müəyyən edən beynəlxalq konsensusun rədd edilməsi idi. Böyük ölçüdə Tramp tərəfindən formalaşdırılan bu yanaşma birtərəfliliyi, milliyyətçiliyi və qlobal öhdəliklərin əməli münasibətlərə endirilməsini müdafiə edirdi.

Tənqidçilər bunu “izolyasionizm” adlandırsa da, tərəfdarları bu yanaşmanı “realizm” kimi qiymətləndirib. Aydın olan o idi ki, ABŞ diplomatiyasının ənənəvi qoruyucu dayaqları olan sabitlik, etibarlılıq və ittifaqlar kənara atılmışdı. “America First” doktrinası ABŞ-nin onilliklər boyu davam edən liderlik strategiyasını tərsinə çevirdi. Sazişlər ləğv edildi, ittifaqlar kiçildildi və beynəlxalq öhdəliklər yük kimi yenidən təsnif olundu. Prezident Tramp ikinci administrasiyasının başlanğıcından etibarən ABŞ xarici siyasətində və daxili idarəçilikdə gözlənilməz və narahatedici taktikalardan istifadə edir. Davam edən əsas mövzular sırasında beynəlxalq düzənin amerikalılar üçün mənfi nəticələr doğurduğuna dair inanc ön plana çıxır.

İddia olunur ki, Donald Tramp, Ağ Evi yenidən formalaşdırdığı kimi, onilliklərdir mövcud olan normaları və institutları da dramatik şəkildə dağıdır. Gömrük vergiləri çoxtaraflı ticarət sistemini sarsıdır. BMT-dən xarici yardımlara qədər beynəlxalq diplomatiya mexanizmi ABŞ-nin maliyyə kəsintilərindən təsirlənir. İkinci Tramp administrasiyası dövründə ABŞ iqtisadi və təhlükəsizlik münasibətlərini yenidən balanslaşdırmağa çalışır. Lakin gündəmin həyata keçirilmə tərzi ənənəvi ittifaqları çətin vəziyyətə salacaq, geosiyasi və iqtisadi yenidənqurmaya səbəb olacaq. Qarşıdurma riski və geosiyasi uçurum siyasəti qlobal mənzərənin əsas elementləri olaraq qalacaq və yüksək risk primlərinə töhfə verərək əmtəə qiymətlərində şok təhlükəsini daha da artıracaq.

Uzun müddətdir davam edən təhlükəsizlik ittifaqları ABŞ-nin hərbi və iqtisadi gücünü daha çox əməli münasibətlərə çevirən formatlara salınıb. Daxildə isə prezident Tramp bir əsrin ən geniş icraedici səlahiyyət iddiasını irəli sürməyə çalışır. Bu çərçivədə bəzi şərhçilərə görə, Demokratların idarə etdiyi şəhərlərə qoşun göndərildi, universitetlər təhdidlər və maliyyə kəsintiləri ilə üzləşdi, Federal Ehtiyat Sisteminin müstəqilliyi sual altına alındı və hökumət mexanizmi prezidentin düşmənlərinə qarşı hərəkətə keçirildi. Trampın ikinci dövrünün ikinci ili konsolidasiya və sabitlik dünyasına, yaxud daha çox nizamsızlıq və qarşıdurma dünyasına aparan tarixi bir qapı kimi formalaşır. 2025-ci ildə ABŞ-nin qlobal hərbi üstünlüyü sarsılmamış olsa da, Çin və Rusiya silahlı qüvvələrini sistematik şəkildə gücləndirir.

Buna cavab olaraq ABŞ, rəqibləri ilə strateji balansı qorumaq üçün otuz ildən sonra ilk nüvə sınaqlarını keçirməyi planlaşdırır. ABŞ, 2026-cı ildə də qlobal hərbi xərclərdə aşkar üstünlüyünü qoruyacaq. 2026-cı maliyyə ili üçün müdafiə büdcəsi layihəsinə əsasən, Vaşinqton müdafiə xərclərinə təxminən 892,6 milyard dollar ayırmağı planlaşdırır. Bu büdcədə əsas investisiyalar arasında B-21 “Raider” bombardmançı təyyarəsi, “Columbia” sinfinə məxsus sualtı qayıqlar, LGM-35A “Sentinel” qitələrarası ballistik raketi, Uzun Məsafəli Hipersəs Silahı (LRHW), AGM-183A Havadan Buraxılan Sürətli Müdaxilə Silahı (ARRW) hipersəs süzülmə vasitəsi, Hipersəs Hücum Qanadlı Raket Sistemi (HACM) və “Qızıl Günbəz” raketdən müdafiə sisteminin inkişafı üçün vəsaitlər nəzərdə tutulur.

ABŞ donanmasının ümumi gəmi sayı böyük ölçüdə sabit qaldığı halda, Çin donanması sürətlə genişlənir və ABŞ donanması qlobal miqyasda fəaliyyət göstərdiyi bir vaxtda, Çin gəmilərinin demək olar ki, hamısı Sakit Okeanda yerləşir. Çin gəmiləri quru əsaslı raket sistemlərinin müdafiəsi altında və dəstək bazalarına yaxın məsafədə fəaliyyət göstərir. ABŞ və Çin donanmaları şaquli buraxılış sistemi batareyalarına malik təxminən eyni sayda gəmi saxlayır, lakin ABŞ daha böyük tonnajlı və daha çox raket daşıyan gəmilərdən istifadə edir. Pekinin donanması bu fərqi sürətlə azaldır və artıq ABŞ donanmasının təxminən yarısı qədər raket yerləşdirir.

Dəniz qüvvələri arasında müqayisələrə dair ümumi tendensiyalar üçün Şəkil 1-ə baxın. Bəzi mütəxəssislər Çin Xalq Respublikasının gəmiqayırma imkanlarının ABŞ-dan 200 dəfə çox olduğunu təxmin edir. Çin 2023-cü ildə 689 böyük kommersiya gəmisi və 30 hərbi gəmi inşa edib. Müqayisə üçün, ABŞ gəmiqayərma zavodları həmin il böyük kommersiya gəmisi istehsal etməyib və ABŞ donanması üçün cəmi doqquz hərbi gəmi hazırlayıb. ABŞ Konqresi isə 20 illik laqeydliyin və az investisiyanın nəticələrini aradan qaldırmaq üçün gəmiqayırmada ciddi irəliləyiş zərurəti ilə üz-üzədir.

Pentaqon Tramp administrasiyasının “Qızıl Günbəz” raketdən müdafiə təşəbbüsünün vacib hissəsi kimi, raket təhdidlərini xaosdan ayırd edə bilən kosmos əsaslı sensorlar hazırlayır. ABŞ Hərbi Hava Qüvvələri də oxşar çətinliklərlə qarşılaşır. Sabiq Hərbi Hava Qüvvələri Komandanının sözlərinə görə, “Çinin hava, quru və dənizdən buraxılan orta mənzilli sistemlərə və ikinci ada zəncirinə qədər çatan qabiliyyətlərə etdiyi böyük investisiya ənənəvi Hərbi Hava Qüvvələri sistemlərini və əməliyyat konsepsiyalarını artıq riskə atıb”. ABŞ prezidenti Donald Tramp və müdafiə naziri Pit Heqset “Qızıl Günbəz” raketdən müdafiə proqramı üçün indiyə qədər ən aydın planlarını açıqlayıblar. Bu plan ilk dəfə kosmosa müdafiə məqsədli sistemlərin yerləşdirilməsini də nəzərdə tutur.

Ağ Evdə çıxış edən Tramp “hipersəs raketlərini, ballistik raketləri və inkişaf etmiş qanadlı raketləri” zərərsizləşdirmək üçün nəzərdə tutulmuş sistem üçün “rəsmi olaraq arxitektura seçdiyini” bildirib. Ardınca “Amerika xalqına ölkəmizi xarici raket hücumlarından qoruyacaq ən müasir raketdən müdafiə qalxanı quracağıma söz verdim” deyərək, “Qızıl Günbəz” sisteminin “kosmos əsaslı sensorlar və önləyicilər”dən ibarət olacağını əlavə edib. Tramp “Qızıl Günbəz” tam şəkildə qurulduqda, dünyanın digər tərəfindən və ya kosmosdan buraxılsalar belə, raketləri dayandıra biləcək” deyib və “İndiyə qədər qurulmuş ən yaxşı sistemə sahib olacağıq” iddiasını irəli sürüb.

Rusiya-Ukrayna Sülhündə Uçuşa Qadağa Qoyulmuş Zona Olar?

Ukraynada tamamilə çıxılmaz vəziyyətə düşən Rusiya ciddi itkilər bahasına bir tükəndirmə müharibəsini davam etdirir. Kremlin hərbi və siyasi elitası Ukraynanı dəstəkləyən Avropa ölkələrinə qarşı qarşıdurmaçı mövqe nümayiş etdirir. Moskva onları zəiflətmək üçün nüvə faktorunu eskalasiya məntiqinin mərkəzinə yerləşdirir. Onun zəif nöqtələri Rusiyanın kütləvi canlı qüvvə və atəş gücü üstünlüyünə malik olduğu quru məkanında yatır. Digər tərəfdən, hava, dəniz, kosmos və kiberməkanda Avropa ölkələri üstünlüyünü saxlayır. Rusiya Şimali Koreya və İranın hərbi dəstəyindən, eləcə də Çin Xalq Respublikasının yardımlarından faydalanır. Bir çox ölkə tərəfindən qınanmasına baxmayaraq, yalnız Qərbin sanksiyaları ilə üzləşir. Diplomatik baxımdan müharibə “Qlobal Cənub”da qarşılıq tapan “Qərb sonrası” ritorikanı gücləndirir, lakin Rusiyanın inkişaf yardımına töhfəsi Avropa ilə müqayisədə olduqca cüzi qalır.

Müharibə İsveç və Finlandiyanın qoşulması ilə Aİ və NATO arasındakı bağları möhkəmləndirdi. Genişlənmə perspektivləri qitənin transformasiyası üçün güclü rıçaqlar kimi görünür. Rusiyaya tətbiq olunan görünməmiş sanksiyalara baxmayaraq, makroiqtisadi vəziyyəti ilk baxışda 2022-2024-cü illər dövründə möhkəm görünürdü: 2024-cü ildə ÜDM artımı 4,3 faiz olmuş, Avropa ölkələri ilə ticarətdəki azalma xüsusən Çinlə sürətlə genişlənən ticarət hesabına kompensasiya edilmişdi. Lakin Rusiyanın iqtisadi impulsu 2024-ün sonunda zirvəyə çatdı və ölkə hazırda durğun inflyasiyaya doğru sürüklənir. Bu geriləmə artan inflyasiya (Mərkəzi Bankın faiz dərəcəsi demək olar ki, üçdə üç artaraq 21 faizə yüksəlib), böyüyən büdcə kəsiri (2025-ci ildə -2,6 faiz olması proqnozlaşdırılır) və Milli Rifah Fondunun likvid hissəsinin sürətlə daralması (2025-in iyununda 31,5 milyard dollara enib) kimi dərinləşən disbalanslarla təsdiq olunur. Rusiyanın uzunmüddətli perspektivi qaranlıqdır. Modernləşmə potensialı məhdudlaşır və iqtisadiyyatının ciddi şəkildə yavaşlaması, getdikcə Çindən asılı vəziyyətə düşməsi gözlənilir. Ən əsası, Rusiyanın qaz sektoru Avropa bazarındakı itkilərin təsirlərindən bərpa oluna bilməyəcək və bu itki “Gazprom” üçün 2025-20300-cu illər dövründə təxminən 160 milyard avroluq ixrac gəliri itkisinə gətirib çıxaracaq. Rusiya, Suriya, Ermənistan və Moldova daxil olmaqla xaricdə ondan çox hərbi baza və obyektə malikdir. Bu bazalar əməliyyat və təlim məqsədlərinə xidmət edir.

Rusiya Mərkəzi Bankının rəhbəri Elvira Nabiullina Rusiyanın iqtisadi artım üçün lazım olan resurslarının tükəndiyini iddia etsə də, Kremlin sözçüsü Dmitri Peskov Rusiyanın Ukraynadakı döyüş sahəsində “strateji üstünlüyə” sahib olduğunu və müharibəni bu fərziyyə ilə davam etdirməyi planlaşdırdığını söyləyir. Fikrimizcə, Ukraynadakı müharibənin həllinə dair hər hansı müzakirə iki əsas həqiqətlə başlamalıdır: Rusiya Ukraynanı məğlub edib işğal etmək kimi hərbi məqsədinə çata bilmir və Ukrayna da Rusiyanı sərhədlərindən tamamilə çıxara bilmir. Müharibələr ya tərəflərdən birinin qələbəsi, ya da danışıqlarla nəticələnir. Hər iki tərəf tükənmə nöqtəsinə yaxınlaşır və beynəlxalq vasitəçilik üçün impuls artır. Mövcud status-kvonun uzun müddət davam etməsi az ehtimallıdır, buna görə də qarşıdakı il həlledici ola bilər.

Döyüş meydanında əhəmiyyətli irəliləyiş olmasa, ABŞ siyasəti həlledici faktor olacaq. Vaşinqton yardımı ciddi şəkildə artırarsa, Kiyev Moskvaya danışıqları qəbul etdirməyə yaxınlaşa bilər, lakin bu danışıqlar çox güman ki, ərazi güzəştlərini də ehtiva edəcək. Lakin Prezident Trampın ziddiyyətli mesajları Rusiyaya vaxtından əvvəl güzəştlər verilməsi riskini artırır. Qısamüddətli perspektivdə, münaqişənin uzanıb-uzanmayacağını və ya həllə doğru irəliləyib-irəliləməyəcəyini müharibədəki dinamika deyil, ABŞ-nin təsiri müəyyənləşdirəcək. 2026-cı ildə ən mühüm proseslərdən biri yeni münaqişədən daha çox, Ukrayna və Rusiya arasında mümkün bir atəşkəsin tətbiqi kimi həssas bir missiya olacaq.

Əgər döyüşlər dayanarsa, beynəlxalq ictimaiyyət güclü bir icra mexanizmi tələb edəcək. Bu baxımdan ABŞ və NATO hava gücü zahirən açıq, qəti və barışmaz bir həll kimi əsas vasitə kimi təqdim olunacaq. Lakin yalnız hava gücünə güvənmək strateji tələyə çevrilir və icra alətinin daha geniş bir müharibənin katalizatoruna çevrilə biləcəyi paradoksu yaradır. Hava mərkəzli icra strategiyası yəqin ki, müttəfiq bazalardan fəaliyyət göstərən NATO döyüş hava patrullarının Ukraynanın müəyyən edilmiş əraziləri üzərində Uçuşa Qadağa Qoyulmuş Zona (NFZ) yaratmasını nəzərdə tutacaq. Missiya razılaşma şərtlərini pozan istənilən Rusiya hərbi varlığını çəkindirmək və ya məhv etmək olacaq.

İlk baxışda bu, Qərbin böyük üstünlüklərinə xidmət edir, üstün Qərb platformalarından hava məkanına nəzarət və davamlı müşahidə üçün istifadə olunur. Əgər Qərb Ukraynaya yardımı artırmasa və ya Rusiyaya sanksiya təzyiqini gücləndirməsə, Ukrayna Rusiyanın tammiqyaslı işğalına qarşı öz müdafiəsini maliyyələşdirmək baxımından daha həssas vəziyyətə düşəcək. Rusiya prezidenti Vladimir Putin verdiyi açıqlamada Moskvadan gələn hücumların yalnız Kiyev Rusiyanın özünə aid olduğunu iddia etdiyi bütün ərazilərdən çəkilərsə dayanacağını bildirib. Putin əks təqdirdə Rusiya qüvvələrinin bu əraziləri güc yolu ilə ələ keçirəcəyini deyib. Qırğızıstana səfəri zamanı o belə deyib: “Ukrayna qüvvələri nəzarətdə saxladıqları ərazilərdən çəkilərsə, biz də döyüş əməliyyatlarını dayandıracağıq. Çəkilməsələr, bunu hərbi yolla təmin edəcəyik”.

Avropa Təhlükəsizlik Arxitekturası və Dörd Flaqman Gəmisi Təşəbbüsü

Fransanın yeni Baş Qərargah rəisi general Fabien Mandon ötən həftə ölkənin Rusiya ilə mümkün qarşıdurma vəziyyətində “övladlarını itirməyə hazır olması” barədə xəbərdarlıq edib və xatırladıb ki, Rusiya 2008-ci ildə Gürcüstan ərazilərinin 20 faizini, 2014-cü ildə Ukraynanın Krım yarımadasını ilhaq edib və 2022-ci ildə Ukraynaya tammiqyaslı hücuma başlayıb. Mandon deyib: “Təəssüf ki, Rusiya bu gün, mənim əldə edə bildiyim məlumatlara görə, 2030-cu ilə qədər ölkələrimizlə münaqişəyə hazırlaşır. Özünü buna uyğun təşkil edir, buna hazırlaşır və mövcud düşməninin NATO olduğuna inanır”. Fransa prezidenti Emmanuel Makron isə gələn ildən etibarən 18 və 19 yaşlı minlərlə könüllüyə təlim verərək ölkənin silahlı qüvvələrini gücləndirməyi hədəfləyən yeni proqramı elan edib. Makron deyib: “Bu yaydan etibarən mərhələli şəkildə yeni milli xidmətin qurulması planlaşdırılır. Gücün hüquqa üstün gəldiyi və müharibənin daim mövcud olduğu bu qeyri-müəyyən dünyada millətimizin qorxmağa, çaxnaşmaya düşməyə, hazırlıqsız və ya bölünmüş olmağa haqqı yoxdur”.

Fransa və Böyük Britaniya Rusiyanın Ukraynaya qarşı müharibəsi başa çatdıqdan sonra hərbi mövcudluq saxlayacaqlarını bir daha təsdiqləyiblər. Fransa prezidenti Emmanuel Makron bildirib ki, “real və möhkəm təminatlar şərtdir”. Fransa və Böyük Britaniya “Könüllülər Koalisiyası” üzvlərini Ukraynada gələcək sülh razılaşmasını təmin etmək üçün güclü təhlükəsizlik təminatları verməyə çağırıb. Bu çərçivədə sahəyə çoxmillətli qüvvə kimi hərbi birləşmələrin yerləşdirilməsi də nəzərdə tutulur. Avropa ölkələrini, Türkiyəni, Kanadanı, Avstraliyanı, Yeni Zelandiyanı və Yaponiyanı bir araya gətirən “Könüllülər Koalisiyası” ABŞ-nin başladığı sülh təşəbbüsünü müzakirə etmək üçün onlayn toplaşıb.

Fransa prezidenti Emmanuel Makron 2025-ci il noyabrın 25-də verdiyi açıqlamasında bildirib ki, Ukrayna ilə Rusiya arasında davamlı sülh müqaviləsi əldə olunacağı təqdirdə, britaniyalı, fransalı və türk hərbçilər Ukrayna ərazisində “sülhməramlı” kimi xidmət edəcək. Makrona görə, bu qüvvələr cəbhə xəttində deyil, Kiyev və Odessa kimi geri çəkilmə və təhlükəsizlik zonalarında yerləşəcək. Onların vəzifələri təlim, təhlükəsizlik və sabitliyin təmin edilməsi olacaq, bu, aktiv döyüş deyil, müharibədən sonrakı təminat missiyası olacaq. Oxşar açıqlama Böyük Britaniyanın Baş naziri Starmer tərəfindən də səsləndirilib: “Ukraynanın özünü müdafiə edə bilməsi üçün gələcək gücünü qurmağa yönəlmiş plan və maliyyələşməni hazırlamalıyıq. Təlim verdiyimiz çoxmillətli qüvvə bunun həyati bir hissəsi olacaq”.

Masa üzərindəki plana əsasən, beynəlxalq təhlükəsizlik qüvvəsi Odessа və Kiyev kimi birbaşa döyüş zonasına daxil olmayan bölgələrdə hava və dəniz təhlükəsizliyinin təmin olunması üçün fəaliyyət göstərəcək. Təhlükəsizlik qüvvəsi həmçinin Ukrayna ordusunun hazırlığında da rol oynayacaq. Makronun iddiasına görə, 20-yə yaxın ölkə bu təhlükəsizlik qüvvəsində iştirak etmək istəyini bildirib. Rusiya xarici işlər naziri Sergey Lavrov Ukraynadakı münaqişənin həllində Türkiyə və Belarusun konstruktiv rol oynaya biləcəyini qeyd edərək belə deyib: “Türkiyə və Belarus Ukraynadakı münaqişənin həllində vasitəçi kimi konstruktiv rol oynaya bilər. İstanbul platformasını rədd edən biz deyildik, bunu edən ukraynalılar idi”. Avropa İttifaqına üzv ölkələr dəyişən Avropa Təhlükəsizlik Arxitekturasının prioritetləri çərçivəsində ortaq yanaşmanın ən effektiv olduğu sahələrdə sürətli hərəkət etmək məqsədilə dörd ilkin Avropa flaqman gəmisi təşəbbüsünü təklif edən Müdafiə Yolu Xəritəsini təqdim ediblər: Avropa PUA Müdafiəsi Təşəbbüsü, Şərq Cinahı Monitorinqi, Avropa Hava Qalxanı və Avropa Kosmik Qalxanı. Avropa Komissiyası oktyabrın 16-da Aİ üzv ölkələrinə irəliləyişi izləmək və 2030-cu ilə qədər əsas müdafiə qabiliyyətlərini təqdim etmək üçün iş planı təqdim edib.

“Sülhməramlılıq - Müdafiəyə Hazırlıq 2030” adlı yol xəritəsi mart ayında yayımlanmış Avropa Müdafiə - Hazırlıq 2030 Ağ Kitabını və maliyyə çevikliyi, Aİ dəstəkli kreditlər və birgə tədarük mexanizmlərinin birləşməsi vasitəsilə 800 milyard avroya (933 milyard dollar) qədər müdafiə investisiyasını səfərbər etməyi hədəfləyən daha geniş “ReArm Europe/Hazırlıq 2030” paketini tamamlayır. Komissiya sədri Ursula fon der Lyayen yol xəritəsini “2030-a qədər yolumuzda ortaq hədəfləri və konkret mərhələləri özündə birləşdirən aydın plan” kimi səciyyələndirib. Yol xəritəsi Rusiyayla artan gərginlik və qlobal geosiyasi qeyri-stabil fonunda Avropanın hərbi suverenliyini gücləndirmə səylərinin ən son sənədidir. Ağ bülleten qabiliyyət çatışmazlıqlarının aradan qaldırılması, kritik texnologiyalara diqqət yetirilməsi və ən pis ssenarilərə hazırlıq kimi prioritetləri müəyyənləşdirərkən, yol xəritəsi bunları mərhələlərə və Aİ miqyasında dörd “flaqman gəmisi” proqramına çevirir.

Yuxarıda qeyd olunduğu kimi, Rusiya-Ukrayna müharibəsi Avropanın təhlükəsizlik sahəsində təşəbbüs çatışmazlığını açıq şəkildə üzə çıxarıb. NATO-nun avropalı üzvləri ÜDM-lərinin 5 faizini müdafiəyə xərcləmək barədə kollektiv qərar qəbul ediblər. Bu tarixi dəyişiklik ABŞ xarici siyasətinə artıq sabit və dəyişməz bir element kimi güvənməyin mümkün olmadığını göstərir. 2026-cı ilin təhlükəsizlik və müdafiə mühiti dəyişən qlobal normalarla formalaşır. Artan xərcləmə öhdəliklərinin, strateji yenidənqurmaların və mövcud strukturların sınağa çəkilməsinin təsirləri sahədəki dəyişkən vəziyyətlə daha da ağırlaşır.

Dövlət və özəl sektor tərəfdaşları sürətlə dəyişən bu mühitdə yeni regional dinamikaların və qlobal tendensiyaların ortaya çıxması ilə üzləşirlər. NATO müttəfiqləri 5 faiz müdafiə xərcləri hədəfi ilə mübarizə apararkən, artıq verilmiş güzəştlər və artan xərcləmənin sürəti ittifaqın sabitliyini sınağa çəkir, yükün bölüşdürülməsi və kollektiv iradə barədə fundamental suallar doğurur. Tramp administrasiyasının yenidən Ağ Evə qayıtması bu təzyiqləri daha da gücləndirib. ABŞ-nin beynəlxalq münasibətlərə yanaşması müttəfiqləri və rəqibləri bir çox potensial münaqişə ocağında strategiyalarını yenidən tənzimləməyə məcbur edir. 2026-cı ildə müdafiə strategiyaları artan təhlükəsizlik təhdidlərini aradan qaldırmaq üçün daha çox innovasiyaya yönəlir. Avropanın NATO ölkələri dəyişən geosiyasi gərginlik fonunda hazırlıqlı və dayanıqlı olmaq üçün müdafiə sistemlərini modernləşdirirlər.

Artan Müdafiə Büdcələri: Avropanın NATO ölkələri 2028-ci ilə qədər müdafiə xərclərini 60 faiz artıracaqlarını açıqlayıblar, bunun 700-800 milyard avrosu yeni avadanlıq və müdafiə innovasiyasına ayrılıb.

Ehtiyatların Yenilənməsi: Sursat və silah sistemlərinin yenidən tədarükü hazırlığın təmin olunmasında əsas prioritetlərdən biridir.

Texnologiyaların İntegrasiyası: Süni zəka, kvant hesablama və robot texnologiyaları Avropanın müdafiə modernləşməsi səylərinin mərkəzində dayanır. Bu texnologiyalar tapşırıqlara hazırlığı yaxşılaşdıracaq, çəkindiricilik imkanlarını gücləndirəcək və döyüş meydanında strateji üstünlük təmin edəcək.

Mümkün bir sülh sazişindən sonra Avropa ölkələri Ukraynanın təhlükəsizliyinə təminat verməyi qəbul edərsə, sülhün qorunması kritik əhəmiyyət daşıya bilər. Avropa hərbi istehsalı və koordinasiyası sürətlənsə də, ordular ən azı qısa müddətdə kritik sahələrdə ABŞ təchizat zəncirlərindən asılılıq səbəbindən məhdudiyyətlərlə üzləşirlər. Avropa bir yolayrıcındadır: Ya islahat apararaq güc nümayiş etdirmək və maraqlarını qorumaq imkanına sahib olacaq, ya da daxili siyasətə və gündəlik ortaq təhdidlərə bağlı bağlarla daha kiçik, dinamik bloklara bölünməkdə davam edəcək. 2030-cu ilə qədər məqsəd istehsalı və innovasiyanı təşviq edən ortaq qaydalara malik, sadələşdirilmiş Aİ müdafiə bazarı yaratmaqdır ki, bu da sənayenin daha sürətli və daha böyük miqyasda istehsal etməsinə imkan verəcək.

Komissiya Avropanın təcili ehtiyaclarını qarşılamasını təmin etmək üçün ilk növbədə hava və raketdən müdafiə sistemləri, pilotsuz uçuş aparatları və kosmik sistemlərlə başlamaqla sənaye potensialını izləyəcək. Müdafiəyə hazırlıq yol xəritəsi üzv dövlətlərə istehsal və hazırlığı gücləndirmək üçün daha çox maliyyə çevikliyi verən “ReArm Europe/Hazırlıq 2030” planını tamamlayır. Bundan əlavə, 2027-ci ilə qədər uyğunlaşdırılmış qaydalar və qoşunların, avadanlığın Avropa boyunca sürətli daşınmasını təmin edəcək quru, hava və dəniz marşrutları şəbəkəsi ilə Aİ miqyasında hərbi mobillik sahəsi yaratmaq planlaşdırılır. NATO ilə yaxın koordinasiya çərçivəsində hazırlanan bu təşəbbüs Avropanın böhranlara sürətli reaksiya qabiliyyətini artıracaq.