Ukrayna üçün sınanmış model| Avstriya neytrallığı tərəflər üçün məqbuldurmu?

  Ukrayna üçün sınanmış model|  Avstriya neytrallığı tərəflər üçün məqbuldurmu?
350     11:35     28 03 2022    
Ukraynadakı böhran yavaş-yavaş nəzarətdən çıxır. Bir vaxtlar Sovet İttifaqının sona çatmasını “XX əsrin ən böyük geosiyasi faciəsi” hesab edən şəxsin rəhbərliyi altında aqressiv Rusiya Ukraynanın öz orbitində qalması üçün neo-sovet xarici siyasətini həyata keçirir. Realpolitikin bu neo-sovet üslubunu nəzərə alaraq, Ukrayna ilə bağlı bugünkü müzakirələri məlumatlandırmaq üçün Sovet xarici siyasətinin Avropada oxşar şərtlər altında tarixini araşdırmaq lazımdır.

Ən bariz ssenari Avstriyanın taleyi ilə bağlı 1945-1955-ci illər arasında aparılan danışıqlardır. Bu danışıqlar nəticəsində Avstriya “əbədi neytrallıq” status aldı, bütün Sovet və Müttəfiq hərbi qüvvələri 1955-ci ildə Avstriya torpaqlarını tərk etdi və 1955-ci ildə müqavilə ratifikasiya edildi. Eyni şəkildə, neytrallıq da Ukraynanın ən uyğun variantı ola bilər. Əslində, Viktor Yanukoviç 2010-cu ildə inauqurasiya mərasimində bunu bəyan etmişdi: “Beynəlxalq ictimaiyyətin üzləşdiyi çağırışlar bizim daha geniş formatda birləşməli olduğumuz anlamına gəlir. Biz Avropa, bloklara qoşulmayan dövlət kimi bu prosesdə iştirak etməyə hazırıq”.

Həqiqətən də 1990-cı il iyulun 1-də qəbul edilmiş Ukraynanın Dövlət Suverenliyi Bəyannaməsində deyilir ki, Ukrayna “hərbi bloklarda iştirak etməyən və üç nüvəsiz prinsipə əməl edən daimi neytral dövlət olmaq niyyətindədir”. Lakin bu günə qədər Ukraynanın neytrallığı istiqamətində əlavə addımlar atılmayıb.

İkinci Dünya Müharibəsində Üçüncü Reyxin (1938-1945) bir hissəsi kimi məğlubiyyətindən sonra Avstriya təxminən beş fərqli potensial gələcəklə üzləşdi.

Birincisi, ölkə Sovet İttifaqının hakim olduğu başqa bir Avropa “Xalq Demokratiyasına” çevrilə bilərdi. Lakin 1947-ci ilin yayında başlayan ABŞ Marşal planı və Avstriyanın yalnız bir hissəsinin birbaşa Sovet nəzarəti altında olması bunu Sovet rəhbərliyi üçün əlverişsiz bir seçim etdi.

İkincisi, Avstriya bütünlüklə Qərbə tərəf dönə bilərdi. Bəzi nüfuzlu Avstriya siyasətçiləri hələ 1949-cu ildə NATO üzvlüyünü müdafiə edirdilər, lakin Sovet İttifaqı məlum səbəblərə görə belə bir cəhdə qarşı idi və Avstriyanın Qərb alyansına qoşulacağını bildiyi üçün qoşunlarını geri çəkməyəcəkdi.

Üçüncüsü, Avstriya işğal olunmuş Almaniya xətti ilə iki ayrı dövlət kimi bölünə bilərdi. Bu qorxu Qərbi Berlin blokadası illərində (1948-1949) xüsusilə narahatlıq yaradırdı. Bununla belə, parçalanma Sovet İttifaqının marağında deyildi, çünki Avstriyanın strateji əhəmiyyətli Qərb tərəfi tez bir zamanda NATO-ya qoşulacaqdı.

Dördüncüsü, Soyuq Müharibə zamanı Almaniyanın işğalı və parçalanmasını nəzərə alsaq, heç bir siyasi həll tapılmasaydı, Avstriya həmişəlik Müttəfiq və Sovet qüvvələri tərəfindən işğal olunmuş vəziyyətdə qala bilərdi.

Sonuncu və Ukrayna üçün ən aktual olan Avstriya Şərqlə Qərb arasında başqa bir bufer dövlətə – “ikinci İsveçrə”yə çevrilə və neytrallığını elan edə bilərdi.

Ukrayna bu gün Rusiya qoşunlarının Krıma yerləşməsi kimi oxşar variantlarla üz-üzədir: “Şərqlə”, “Qərb”lə yanaşı, ölkəni parçalamaq və ya neytrallıq müqabilində ərazi bütövlüyünü bərpa etmək. Dörd variantdan neytrallıq ən əlverişli ssenari kimi görünür. Sovetin 1955-ci ildə Avstriyaya qarşı mövqeyinə daha yaxından nəzər salmaq lazımdır.

Sovet İttifaqını 1955-ci ilin aprelində Avstriya torpaqlarından çəkilməyə razılaşdıran iki amil var idi: İqtisadi güzəştlər və Avstriyanın Soyuq Müharibə dövründə hərbi cəhətdən neytral qalacağına zəmanət.

Sovet İttifaqının həm Avstriyadakı neft yataqlarında, həm də müharibədən sonra Sovetlər tərəfindən ələ keçirilən Avstriyada yerləşən alman şirkətlərində iqtisadi maraqları var idi. Sovetlər yalnız sonda “Cherrière-Plan” adlı bir fransız məmurunun təklif etdiyi ciddi təzminat və kompensasiya planına əsaslanan geri çəkilməyə razı oldular .

Milli təhlükəsizlik cəbhəsində Avstriya iki hərbi ittifaqın heç birinə qoşulmamaqla və ya Avstriya torpaqlarında xarici qoşunların yerləşdirilməsinə icazə verməklə davam edən Soyuq Müharibədə neytral qalmağa razılaşdı.

Danışıqlar zamanı son nəticədə həll edilən digər məsələlər ölkədə Xorvatiya və Sloven azlıqlarının statusu, Almaniya ilə daha bir “Anşlüz”un qadağan edilməsi və keçmiş nasistlərin Avstriya siyasətindəki rolu idi.

Bütün bunlar, digər xarici siyasi hadisələrlə yanaşı, 15 may 1955-ci il tarixli Avstriya Müstəqillik Müqaviləsi üçün yol açdı və Avstriyanı Şərqlə Qərb arasında faktiki bufer dövlətə çevirdi. De-yure neytrallıq həmin ilin oktyabrında İkinci Avstriya Respublikasının konstitusiyasında “əbədi neytrallıq” maddəsinin təsbit edilməsi ilə təmin edildi.

Viktoriya Potapkinanın Ukraynanın neytrallığını müzakirə etdiyi və Avstriyadan nümunə kimi istifadə etdiyi məqaləsində qeyd etdiyi kimi: “Avstriyanın vəziyyətində əsas ölkə Sovet İttifaqı (SSRİ) idi ki, o, təkcə hərbi deyil, həm də ideoloji neytrallıq vəd etməli idi”.

Bunun Ukraynadakı hazırkı siyasi böhrana iki təsiri var.

Birincisi, Rusiyanın iqtisadi maraqları təmin edilməlidir. Ukraynanın daxili işlərinə qarışmamaq müqabilində “Exxon Mobile Corp.” və “Royal Dutch Shell” kimi Qərb neft şirkətlərinə qazma konsessiyalarını dayandırmaqla Ukraynanın aralıq müddətdə Rusiya neft və qazından asılı qalacağına simvolik qısamüddətli zəmanət verilməsi başlanğıc ola bilər. (Əvəzində Putin, şübhəsiz ki, Ukraynanın Avrasiya İttifaqına qoşulması ilə vidalaşmalı olacaq, bu, indiki mərhələdə heç bir halda real variant deyil.) Həmçinin, ola bilsin, Ukraynanın şərqindəki ağır sənaye obyektləri xüsusi iqtisadi zonalar (XİZ) elan oluna bilər. BVF və Qərb tərəfdən, bu, Ukraynanın iqtisadi inkişafını təmin etmək və bu cür güzəştlərin səbəb ola biləcəyi hər hansı ictimai etirazı azaltmaq üçün qısa müddət ərzində əhəmiyyətli maliyyə yardımı ilə (ölkənin bu il 13 milyard dollar borcu var) (Ukrayna Marşal Planı) uyğunlaşdırılmalıdır. Avropa İttifaqı artıq 15 milyard dollarlıq yardım paketi vəd edib ki, bu da düzgün istiqamətdə atılan addımdır. Uzunmüddətli perspektivdə Ukrayna iqtisadiyyatının şaxələndirilməsinə ehtiyac olacaq və ABŞ bu məqsədlə 1 milyard ABŞ dolları məbləğində kredit zəmanəti məbləğində yardım vəd edib (Rusiya ilə ticarət onsuz da tənəzzüldədir. Rusiyanın xarici ticarətinin 6 faizindən azı Ukrayna ilə bağlıdır.).

İkincisi, Rusiyanın təhlükəsizlik narahatlığı aradan qaldırılmalıdır. Kiyevdə, Moskvada, Vaşinqtonda və Brüsseldə heç bir tərəfə qoşulmayan, həmişə bitərəf Ukraynanın konturunu müəyyən etmək üçün dərhal çoxtərəfli danışıqlara (bəlkə də BMT və ya ATƏT-in himayəsi altında) başlamaq lazımdır. Ukraynanın neytrallığı yalnız Avropa İttifaqı, Rusiya və ABŞ-la zamin qismində məcburi saziş imzalana bildiyi halda seçim olacaq. “Budapeşt Memorandumu” nümunəsindən göründüyü kimi, bu halda rəsmi müqavilədən başqa heç nə olmayacaq. Avstriya və İsveçrədə olduğu kimi, bunun daxili cəbhədə əlavə faydası, nə “Şərq”, nə də “Qərb” düşərgəsində olmamaq anlayışına əsaslanan yeni Ukrayna milli kimliyinin formalaşması ola bilər.

Avstriya tam müstəqillik əldə etmək üçün Cənubi Tirol əyalətini qurban verdi. Ukrayna çox güman ki, Şərqdə əlavə ərazilər olmasa da, Krımı güzəştə getməli olacaq. Bundan əlavə, neytral Ukraynada bir sıra daxili məsələlər hələ də həll edilməlidir: etnik gərginlik, ultramillətçilik, Ukraynanın Müstəqil Dövlətlər Birliyinə və digər beynəlxalq təşkilatlara üzvlüyü, səmərəli iqtisadi strategiya, Rusiyanın təsirini azaltmaq planı, oliqarxlar və korrupsiya ilə mübarizə strategiyası.

Ukraynada növbəti parçalanma və ya hərbi münaqişə heç kimin marağında deyil və hələ də manevr üçün yer qalır. Rusiyaya coğrafi yaxınlıq və Ukraynanın enerji asılılığı, şübhəsiz ki, Ukraynanın həqiqi neytrallığının sərhədlərini göstərəcək. Bununla belə, bu mövzuda iştirak edən bütün əsas aktorlar arasında diplomatik dialoq zərərsizləşdirici təsir göstərə bilər. Ukraynanın neytrallığı münaqişəyə ən az meylli seçim kimi görünür, buna görə də diplomatlar 1955-ci il Avstriya Dövlət Müqaviləsinə aparan danışıqlar prosesini diqqətlə öyrənməlidirlər. Müxtəlif fərqlərə baxmayaraq, bu, çox mübahisəli coğrafi regionda bufer dövlətin yaradılmasına, o cümlədən onun ərazi bütövlüyünü necə qoruduğuna dair unikal nümunədir.
Strategyvision.org

Teq: Ukrayna   Avstriya  


Oxşar məqalələr
Son əlavə olunanlar